Nguyên tắc giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp chưa có điều luật để áp dụng là nội dung quan trọng được quy định tại Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Theo đó, khi giải quyết vụ việc dân sự chưa có điều luật để áp dụng, Tòa án thực hiện việc áp dụng tập quán, tương tự pháp luật; trường hợp không thể áp dụng hai phương thức này thì áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ và lẽ công bằng theo quy định.
Khi nào được xác định là vụ việc dân sự chưa có điều luật để áp dụng?
Trước khi tìm hiểu các nguyên tắc giải quyết, cần xác định trường hợp nào được xem là vụ việc dân sự chưa có điều luật để áp dụng.
Theo quy định tại Điều 4 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng.
- Vụ việc dân sự chưa có điều luật để áp dụng là vụ việc dân sự thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự nhưng tại thời điểm vụ việc dân sự đó phát sinh và cơ quan, tổ chức, cá nhân yêu cầu Tòa án giải quyết chưa có điều luật để áp dụng.
Ví dụ: Hai cá nhân phát sinh tranh chấp về một quyền, nghĩa vụ dân sự từ một dạng giao dịch mới mà pháp luật chưa có quy định cụ thể. Khi đó, Tòa án cần xem xét bản chất quan hệ pháp luật, thỏa thuận của các bên và các căn cứ pháp lý có liên quan để lựa chọn phương thức giải quyết phù hợp.
Việc chưa có điều luật trực tiếp điều chỉnh không đồng nghĩa với việc Tòa án được quyền từ chối giải quyết hoặc tự đặt ra quy định pháp luật để áp dụng.
Các nguyên tắc giải quyết vụ việc dân sự khi chưa có điều luật để áp dụng
Căn cứ Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Tòa án giải quyết vụ việc dân sự chưa có điều luật để áp dụng theo các phương thức sau:
Áp dụng tập quán
Theo khoản 1 Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, việc áp dụng tập quán được thực hiện như sau:
- Tòa án áp dụng tập quán để giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp các bên không có thỏa thuận và pháp luật không quy định. Tập quán không được trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự quy định tại Điều 3 của Bộ luật Dân sự.
- Khi yêu cầu Tòa án giải quyết vụ việc dân sự, đương sự có quyền viện dẫn tập quán để yêu cầu Tòa án xem xét áp dụng.
- Tòa án có trách nhiệm xác định giá trị áp dụng của tập quán bảo đảm đúng quy định tại Điều 5 của Bộ luật Dân sự.
- Trường hợp các đương sự viện dẫn các tập quán khác nhau thì tập quán có giá trị áp dụng là tập quán được thừa nhận tại nơi phát sinh vụ việc dân sự.
Như vậy, tập quán được áp dụng khi các bên không có thỏa thuận và pháp luật không có quy định điều chỉnh. Tuy nhiên, tập quán được viện dẫn phải đáp ứng điều kiện theo quy định của pháp luật, đặc biệt không được trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự.
Theo Điều 5 Bộ luật Dân sự 2015, tập quán là quy tắc xử sự có nội dung rõ ràng để xác định quyền, nghĩa vụ của cá nhân, pháp nhân trong quan hệ dân sự cụ thể, được hình thành và lặp đi lặp lại nhiều lần trong một thời gian dài, được thừa nhận và áp dụng rộng rãi trong một vùng, miền, dân tộc, cộng đồng dân cư hoặc trong một lĩnh vực dân sự.
Do đó, không phải mọi thói quen trong đời sống đều được xem là tập quán để Tòa án áp dụng giải quyết vụ việc dân sự.
Áp dụng tương tự pháp luật
Theo khoản 2 Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, việc áp dụng tương tự pháp luật được thực hiện như sau:
Tòa án áp dụng tương tự pháp luật để giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp các bên không có thỏa thuận, pháp luật không có quy định và không có tập quán được áp dụng theo quy định tại Điều 5 của Bộ luật Dân sự và khoản 1 Điều này.
Khi áp dụng tương tự pháp luật, Tòa án phải thực hiện các yêu cầu sau:
- Xác định rõ tính chất pháp lý của vụ việc dân sự;
- Xác định rõ ràng trong hệ thống pháp luật hiện hành không có quy phạm pháp luật nào điều chỉnh quan hệ đó;
- Xác định quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ dân sự tương tự.
Có thể hiểu, áp dụng tương tự pháp luật là việc sử dụng quy phạm pháp luật đang điều chỉnh một quan hệ dân sự tương tự để giải quyết quan hệ dân sự chưa có quy định trực tiếp điều chỉnh.
Tuy nhiên, việc áp dụng phải dựa trên sự tương đồng về tính chất pháp lý giữa các quan hệ dân sự, không được tùy tiện lựa chọn một quy phạm pháp luật chỉ vì có nội dung gần giống với vụ việc đang giải quyết.
Áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ và lẽ công bằng
Theo khoản 3 Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Tòa án áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ và lẽ công bằng để giải quyết vụ việc dân sự khi không thể áp dụng tập quán, tương tự pháp luật theo quy định tại Điều 5 và khoản 1 Điều 6 của Bộ luật Dân sự, khoản 1 và khoản 2 Điều này.
Cụ thể:
Áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự
Các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự là những nguyên tắc được quy định tại Điều 3 Bộ luật Dân sự 2015, bao gồm:
- Mọi cá nhân, pháp nhân đều bình đẳng, không được lấy bất kỳ lý do nào để phân biệt đối xử; được pháp luật bảo hộ như nhau về các quyền nhân thân và tài sản.
- Cá nhân, pháp nhân xác lập, thực hiện, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của mình trên cơ sở tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận. Mọi cam kết, thỏa thuận không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội có hiệu lực thực hiện đối với các bên và phải được chủ thể khác tôn trọng.
- Cá nhân, pháp nhân phải xác lập, thực hiện, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của mình một cách thiện chí, trung thực.
- Việc xác lập, thực hiện, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự không được xâm phạm đến lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.
- Cá nhân, pháp nhân phải tự chịu trách nhiệm về việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ dân sự.
Như vậy, khi không thể áp dụng tập quán và tương tự pháp luật, Tòa án có thể căn cứ vào các nguyên tắc cơ bản nêu trên để giải quyết vụ việc, bảo đảm sự bình đẳng, tự nguyện, thiện chí, trung thực và trách nhiệm của các chủ thể trong quan hệ dân sự.
Áp dụng án lệ
Theo quy định tại khoản 3 Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015:
- Án lệ được Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong giải quyết vụ việc dân sự khi đã được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố.
- Như vậy, án lệ được áp dụng phải đáp ứng điều kiện về lựa chọn và công bố theo quy định. Không phải mọi bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật đều được xem là án lệ để áp dụng trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự.
Áp dụng lẽ công bằng
- Theo khoản 3 Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, lẽ công bằng được xác định trên cơ sở lẽ phải được mọi người trong xã hội thừa nhận, phù hợp với nguyên tắc nhân đạo, không thiên vị và bình đẳng về quyền và nghĩa vụ của các đương sự trong vụ việc dân sự đó.
- Lẽ công bằng là căn cứ để Tòa án xem xét, giải quyết vụ việc trong trường hợp không thể áp dụng tập quán và tương tự pháp luật. Việc áp dụng phải bảo đảm sự khách quan, bình đẳng, không thiên vị giữa các đương sự và phù hợp với những chuẩn mực chung được xã hội thừa nhận.
Ý nghĩa của các nguyên tắc giải quyết vụ việc dân sự khi chưa có điều luật để áp dụng
Các nguyên tắc tại Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 có ý nghĩa quan trọng trong hoạt động xét xử và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong quan hệ dân sự.
Cụ thể:
- Bảo đảm quyền yêu cầu Tòa án giải quyết vụ việc dân sự: Hạn chế tình trạng vụ việc không được giải quyết do chưa có quy định pháp luật trực tiếp điều chỉnh.
- Khắc phục khoảng trống của pháp luật: Tạo cơ sở để Tòa án giải quyết những quan hệ dân sự chưa được quy định cụ thể trong hệ thống pháp luật hiện hành.
- Bảo đảm tính công bằng trong giải quyết tranh chấp: Việc áp dụng tập quán, tương tự pháp luật, nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ và lẽ công bằng góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.
- Nâng cao trách nhiệm của Tòa án: Bảo đảm Tòa án thực hiện đúng trách nhiệm giải quyết vụ việc dân sự theo quy định pháp luật, không từ chối giải quyết chỉ vì chưa có điều luật để áp dụng.

Kết luận
Nguyên tắc giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp chưa có điều luật để áp dụng được quy định cụ thể tại Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Theo đó, Tòa án xem xét áp dụng tập quán, tương tự pháp luật và trong trường hợp không thể áp dụng hai phương thức này thì áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ và lẽ công bằng.
Đây là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm mọi vụ việc dân sự thuộc thẩm quyền đều được xem xét, giải quyết, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức.
Hy vọng rằng những thông tin bài viết trên sẽ hữu ích cho bạn. Liên hệ Luật sư làm việc tại Văn phòng, chi nhánh ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Khánh Hòa, Hà Tĩnh, Nhật Bản,… theo các phương thức sau:
- Email: Luatminhlang@gmail.com
- Điện thoại: 0943.640.789 (Zalo)
- Fanpage: https://www.facebook.com/luatminhlang
- Website: https://www.luatminhlang.vn/
Luật Minh Lang là một trong những Văn phòng luật sư chuyên tư vấn về luật doanh nghiệp hàng đầu tại Việt Nam. Với đội ngũ Luật sư giỏi, uy tín và chuyên nghiệp. Luật Minh Lang tự tin có thể giải đáp tất cả các câu hỏi liên quan đến lĩnh vực này. Chúng tôi có thể hỗ trợ bạn giải quyết thủ tục một cách nhanh chóng, đảm bảo quyền lợi tốt nhất ở tất cả các tỉnh thành của Việt Nam.
